Blog uit de wetenschap

“Ik doe al wat.” Hoe voorkomen we dat een klimaatcampagne averechts werkt?

Reint Jan Renes

Recent is de Nederlandse Rijksoverheid gestart met een langlopende klimaatcampagne. Onder de titel ‘Iedereen doet wat’ maakt de campagne duidelijk dat iedereen iets kan bijdragen: groot of klein. De campagne maakt heel slim de duurzame norm default door niet de vraag te stellen óf mensen iets kunnen doen voor het klimaat, maar wát ze kunnen doen. Echter, een recente studie toont aan dat zelf al iets kleins doen mogelijk indirect een negatief effect heeft op de steun voor vergaande, impactvolle overheidsmaatregelen.

Waar gaat deze blog over?

  • De nieuwe Nederlandse klimaatcampagne ‘Iedereen doet wat’ tracht mensen te motiveren iets te doen voor het klimaat.
  • Hagmann en collega’s stellen op basis van onderzoek dat zelf al iets doen voor het klimaat mogelijk draagvlak vermindert voor veel effectievere, dwingende overheidsmaatregelen.
  • Burgers subtiel meegeven dat de klimaatvriendelijke stapjes die ze zetten geen substituut zijn voor ingrijpende – minstens zo noodzakelijke – overheidsmaatregelen nivelleert het ‘afnemende draagvlak’ effect.

Crowding-out effect
Overheidsmaatregelen zoals een CO2-belasting of klimaatvriendelijke subsidies zijn de meest effectieve maatregelen om het broeikaseffect tegen te gaan. Draagvlak voor deze maatregelen vanuit de samenleving is belangrijk. De psychologen Hagmann, Ho en Loewenstein[1] tonen in een recent gepubliceerde studie overtuigend aan dat draagvlak voor een ingrijpende overheidsmaatregel  afneemt, zodra mensen het gevoel hebben dat ze al klimaatvriendelijk bezig zijn: ‘hoezo belastingen, ik doe toch al wat?’. Dit fenomeen waarbij de eigen investering het draagvlak voor overheidsingrijpen verlaagt, wordt het ‘crowding-out effect’ genoemd. Dit effect kan een bedreiging zijn voor het lange termijn succes van de nieuwe klimaatcampagne.

Zo’n belasting hoeft dan toch niet meer?
In Hagmann, et al.’s studie kregen deelnemers twee klimaatvriendelijke maatregelen voorgelegd: (1) standaard groene energie met de optie over te stappen indien ongewenst (een groene energie ‘default’ nudge) en (2) een 40 dollar per ton CO2-belasting. Wat bleek? Meer dan 70% van de deelnemers waren bereid de belastingmaatregel te implementeren wanneer deze als enige optie werd aangeboden. Echter, wanneer gecombineerd met de groene energie nudge was nog maar 55% van de deelnemers bereid de belastingmaatregel in te voeren. De acceptatie van de belastingmaatregel bleek dus deels af te hangen van het gegeven of er ook al een andere – minder dwingende – maatregel werd geïmplementeerd.

‘Single action bias’?
Om te testen of de afname in draagvlak niet simpelweg te maken had met weerstand tegen twee maatregelen voor één en hetzelfde issue (‘single action bias’), werden in een vervolgexperiment beide maatregelen in verschillende volgordes aangeboden. Eén groep deelnemers kreeg eerst het verzoek een groene nudge te implementeren en vervolgens ook nog de belastingmaatregel, terwijl een andere groep juist eerst de belastingmaatregel moest implementeren en daarna de groene nudge. Draagvlak voor de groene nudge bleek bij beide groepen even hoog te zijn (rond de 85%) en nam niet af wanneer er al eerder een belastingmaatregel was voorgesteld. Het draagvlak voor de belastingmaatregel was relatief laag (61%), maar werd nog lager wanneer er eerst een groene nudge was geïmplementeerd (43%). Kortom, een kleine, niet dwingende maatregel ondermijnt inderdaad steun voor een ingrijpender overheidsmaatregel.

Informeren helpt
Hoe kan worden voorkomen dat de steun voor stevige overheidsmaatregelen afneemt wanneer mensen – gemotiveerd door de campagne – zelf al kleine duurzame stapjes zetten? In een laatste experiment toonden Hagmann, et al. aan dat extra informatie over de ineffectiviteit van de nudge (‘het is een kleine moeite, maar helaas niet heel effectief’) en over de attractiviteit van de belastingmaatregel (‘het kost wat, maar met de opbrengsten worden andere belastingen verlaagd’) het crowding-out effect volledig nivelleerde. Zonder extra informatie steunden 60% van de deelnemers de belastingmaatregel, echter wanneer de ineffectiviteit van de nudge werd gecommuniceerd of de attractiviteit van de belastingmaatregel werd verhoogd steeg de steun respectievelijk naar ruim 70%. Geruststellend: de extra informatie bleek de steun voor de groene nudge niet te verminderen.

Kortom
Laten we hopen dat de landelijke campagne ‘Iedereen doet wat’ de Nederlandse burgers succesvol motiveert tot duurzamer gedrag. De studie van Hagmann, et al. laat mooi zien dat het vervolgens slim is om in een bijsluiter burgers te informeren dat de stappen die ze zetten geen substituut zijn voor ingrijpende – minstens zo noodzakelijke – overheidsmaatregelen. Deze bijsluiter voorkomt dat de campagne het draagvlak voor nog veel effectievere maatregelen vermindert, zonder dat het de hoofdboodschap (‘doe ook wat’) beschadigt.

Reint Jan Renes is gedragswetenschapper en lector Psychologie voor een Duurzame Stad aan de Hogeschool van Amsterdam.

[1] Het volledige artikel van Hagmann, Ho en Loewenstein is getiteld ‘Nudging out support for carbon tax’ en verscheen in Nature Climate Change (2019). U vindt het artikel hier.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*

*

Voor u verder gaat even bewijzen dat u mens bent.

Typ de eerste drie letters van het alfabet (anti-spam)